آینهکاری به مشورت با پیشکسوتان گره خورده است/ این هنر بدون اتحادیه و حمایت صنفی نمیتواند پایدار بماند
در پی ثبتجهانی هنر آینهکاری در فهرست میراث ناملموس یونسکو، سعید نادریفر از استادکاران باسابقه این هنر در گفتوگو با خبرنگار میراثآریا، با اشاره به پیشینه فعالیت خود اظهار کرد: از سال ۱۳۶۱ وارد این عرصه شدم و شاگردی مرحوم استاد محمدرضا نوید را افتخار خود میدانم. هنوز هم خود را شاگرد ایشان میدانم؛ در این هنر اساساً «من» وجود ندارد، کار، کاری جمعی است و بدون گروه معنا پیدا نمیکند.
او با تاکید بر نقش استادان پیشکسوت در انتقال ظرایف این هنر افزود: ما نزد استاد نوید آموختیم که کار را ریز، دقیق و مبتنی بر گرههای هندسی اصیل انجام دهیم. ایشان هرگز به کار ساده و بازاری تن نمیدادند. همین نگاه باعث شد ما نیز به ظرافت و اصالت پایبند بمانیم.
پیشینه تاریخی و ریشههای آینهکاری
نادریفر درباره تاریخچه آینهکاری در حرم حضرت عبدالعظیم حسنی(ع) گفت: براساس اسناد موجود، قدمت آینهکاری در رواق امامزاده حمزه(ع) به حدود ۱۶۰ تا ۱۷۰ سال پیش بازمیگردد. البته نمیتوان پیشینه این هنر را به همین بازه محدود کرد؛ چراکه در بناهایی چون کاخ چهلستون اصفهان و کاخ عالیقاپو نیز نمونههایی از آینهکاری با قدمت ۴۰۰ تا ۵۰۰ سال دیده میشود.
وی با اشاره به برخی روایتها درباره منشأ این هنر تصریح کرد: اینکه گفته میشود آینههای وارداتیِ شکسته منشأ شکلگیری این هنر بودهاند، به نظر من سندیت محکمی ندارد. آینهکاری ایرانی مبتنی بر هندسه دقیق و گرههای حسابشده است؛ چنین نظمی حاصل اتفاق یا استفاده از ضایعات نیست، بلکه برآمده از دانش بومی معماری و هندسه ایرانی است.
فلسفه نورانیت در اماکن متبرکه
این استادکار آینهکاری با تبیین فلسفه شکلگیری این هنر در اماکن مقدس اظهار کرد: در فرهنگ ما بهترین هنر و زیباترین اثر به ساحت مقدس ائمه(ع) اهدا میشود. آینه، انعکاس نور است و نور، نماد پاکی و روحانیت. آینهکاری در حرمها به معنای تجلی نورانیت آن مکان است؛ گویی معماری، ایمان را بازتاب میدهد.
نادریفر با بیان اینکه آینهکاری ابتدا در حرمها رواج یافت و سپس به سایر بناها راه پیدا کرد، افزود: در کاخها و فضاهای غیرمذهبی، این هنر گاه جنبه تجملاتیتری پیدا میکند، اما در حرمها، روح معنوی آن پررنگتر است.
تجربه حضور در عتبات عالیات
وی درباره فعالیتهای خود در عتبات عالیات گفت: سال ۱۳۸۷ در پروژه آینهکاری حرم مطهر امام خمینی(ره) مشغول بودیم. پس از آن به دعوت ستاد بازسازی عتبات، در نخستین گروه اعزامی به نجف حضور یافتیم و در رواق ابوطالب(ع) ـ که امروز به نام رواق حضرت زهرا(س) شناخته میشود ـ کار آینهکاری را انجام دادیم.
او ادامه داد: پس از بازگشت از نجف، توفیق حضور در حرم مطهر امام حسین(ع) در کربلا نصیبم شد. در قبه اصلی بالای ضریح و رواقهای اطراف، از بالاسر حبیببنمظاهر تا محدوده ابراهیم مجاب، آینهکاری انجام دادیم. این پروژهها شامل بازسازی کامل سازه، آهنکشی، گچکاری و اجرای مجدد آینهکاری بود.
نادریفر با اشاره به حالوهوای کار در حرمها گفت: وقتی وارد حرم میشوید، فضا اجازه هر رفتاری را نمیدهد. ما با وضو کار میکردیم و نقشههایی که طراحی میشد، با توکل و توسل همراه بود. حقیقتاً خود را در حدی نمیدیدم که چنین مسئولیتی بر عهده بگیرم؛ آنچه رقم خورد، لطف اهلبیت(ع) بود.
ماندگاری اثر و مسئولیت تاریخی
این هنرمند با تاکید بر بُعد ماندگاری آثار آینهکاری تصریح کرد: کاری که امروز انجام میدهیم، ممکن است ۱۵۰ یا ۲۰۰ سال دیگر همچنان باقی بماند، در حالی که ما دیگر در این دنیا نیستیم. همانگونه که امروز نام استادان قدیم را میبریم، آیندگان نیز درباره ما قضاوت خواهند کرد. همین مسئولیت تاریخی، دقت و اخلاص را دوچندان میکند.
وی درباره ساختار فنی این هنر توضیح داد: آینهکاری بر پایه گرههای هندسی استوار است؛ خطوط و زوایا باید دقیق و منطبق بر اصول هندسه باشند. کوچکترین خطا در زاویه، نظم کلی اثر را برهم میزند.
آموزش نسل جدید و چالشهای صنفی
نادریفر با اشاره به ضرورت انتقال تجربه به نسل جوان گفت: در سالهای فعالیت، شاگردان بسیاری وارد این حرفه شدند؛ برخی برای امرار معاش و برخی از سر علاقه. خوشبختانه تعدادی از آنان امروز خود استادکارند. تداوم این هنر وابسته به تربیت نسل جدید است.
او مهمترین چالش پیشروی آینهکاران را نبود ساختار صنفی منسجم دانست و افزود: این حرفه فاقد اتحادیه یا سندیکای رسمی است. هنرمندان این حوزه سالها در سختترین شرایط کار میکنند، اما از حداقلهای حمایتی مانند بیمه و بازنشستگی برخوردار نیستند. اگر ساختار واسطی میان هنرمندان و نهادهای دولتی شکل گیرد، بسیاری از مشکلات حل خواهد شد.
افق آینده پس از ثبتجهانی
این استادکار آینهکاری درباره آینده این هنر پس از ثبتجهانی اظهار کرد: اگر به استادان پیشکسوت رجوع شود و از تجربه آنان در سیاستگذاری و طراحی پروژهها بهره گرفته شود، میتوان افق روشنی برای آینهکاری ترسیم کرد. ثبتجهانی، نقطه آغاز است نه پایان راه؛ باید از این فرصت برای توسعه آموزش، پژوهش و حمایت نهادی استفاده کرد.
نادریفر در پایان تاکید کرد: آینهکاری با عشق ماندگار میشود. اگر هنرمند با نیت خالص و تعهد حرفهای کار کند، اثرش قرنها خواهد درخشید؛ همانگونه که نور در آینه تکثیر میشود، هنر اصیل نیز در تاریخ تکثیر خواهد شد.
میراث آریا
درباره نویسنده
نویسنده