زیگورات چغازنبیل معماری مهم فرهنگ عیلامیان است که به عنوان اولین بنای تاریخی ایران در یونسکو ثبت جهانی شد. این بنا در نزدیکی شهر شوش استان خوزستان واقع شده که در سال ۱۸۹۰ توسط ژاگ دو مورگان کشف شد در آن زمان پس از ۵۰ سال وقتی مهندسان نفت در جغازنبیل مشغول به کار بودند آجری پیدا کردند که روی ان نوشته هایی بود. این آجرها توسط باستان شناسان شوش مورد بررسی قرار گرفت و همین موضوع کشف و تخقیق درباره چغازنبیل شد. این بنا شبیه به زنبیلی برعکس زیر لایه های مختلف خاک پنهان بود تا اینکه توسط رومن گیرشمن فرانسوی خاک برداری شد.

عاطفه رشنویی مدیر سابق پایگاه جهانی چغازنبیل، به خبرنگار مهر گفت: محوطه چغازنبیل یک شهر کاملاً مذهبی برای اتفاقات مذهبی است. در محدوده بین حصار اول و دوم این محوطه معابدی متعلق به ایزدان و ایزدبانوان مختلف قرار دارد.

رشنویی با تأکید بر ویژگی مشترک معماری معابد چغازنبیل تصریح کرد: در معماری عیلامی، ورود مستقیم به فضای مقدس وجود ندارد و زائر برای رسیدن به محراب، باید از مسیرهای پر پیچ‌وخم بگذرد این موضوع تا به حال هم در معماری ایرانی وجود داشت و از هیچ دروازه ای نمی توان ورودی معبد را دید و محرمیت را از ۳۵۰۰ سال پیش تاکنون به نمایش می گذارد. هر کدام از معابد اسامی متفاوتی دارند.

مدیر سابق پایگاه جهانی چغازنبیل با اشاره به مصالح به‌کاررفته در این بناها گفت: آجرهای این محوطه به دلیل شوری بالای خاک و تفاوت دمای پخت، در رنگ‌هایی مانند زردجوش، قرمزجوش و سبزجوش ساخته شده‌اند ابعادشان هم متفاوت است و همین موضوع موجب آسیب‌پذیری آن‌ها در برابر عوامل طبیعی شده است.

وی مهم‌ترین بنای این شهر مذهبی را «زیگورات چغازنبیل» دانست و افزود: این زیگورات پنج‌طبقه، برخلاف نمونه‌های بین‌النهرین، مستقیماً از دل خاک ساخته شده و تمام طبقات آن ریشه در حاک دارند. این هم به دلیل آیینی است که آنها داشتند. بنایی مکعبی با اضلاع برابر ۱۰۵ متر که مغز زیگورات از خشت و نمای آن اجری است. این زیگورات در دوران اول خود کاملاً به صورت حیاط مرکز ساخته شده است. گریشمن که اینجا حفاری کرد در یک بخشی حفره ایجاد کرد و به پایه ای رسید و می دانست که کف آن آجری بوده است. از این کف برای عبور آب مقدس استفاده می کرده اند. بعدها این بنا را به صورت مطبق ساختند.

رشنویی با اشاره به کتیبه‌های ارزشمند این محوطه اظهار کرد: حدود ۳۰ متن مختلف عیلامی در چغازنبیل شناسایی شده که هر معبد متن اختصاصی خود را دارد. کتیبه زیگورات هر ۱۰ رج یک‌بار بر بدنه بنا با رسم الخط متفاوت تکرار شده و در آن، شاه عیلامی «اونتاش ناپیریشا» خود را معرفی کرده و گفته که این معبد را با سنگ های عقیق، اجرهای طلایی رنگ، سنگ های سفید ساخته ام در پایان، نفرین و دعای معروف عیلامیان را نوشته که گفته اگر کسی به این بنا آسیب بزند نسلش درزیر آفتاب نچرخد.

وی با بیان اینکه چغازنبیل بر اساس جهات جغرافیایی و بدون کوچک‌ترین خطا ساخته شده، گفت: این دقت نشان‌دهنده شناخت دقیق عیلامیان از حرکت خورشید، طلوع و غروب و ارتباط آسمان و زمین است؛ موضوعی که از دلایل ثبت جهانی این اثر به‌عنوان نمادی از نبوغ بشری محسوب می‌شود.

مدیر سابق پایگاه جهانی چغازنبیل یکی دیگر از ویژگی‌های برجسته این محوطه را سیستم پیشرفته هدایت آب باران دانست و افزود: از همان زمان برای آب باران فکر شده است. آب باران از ۳۵۰۰ سال پیش از طریق ناودان‌ها و لوله‌های سفالی به خمره‌هایی در اطراف معبد هدایت می‌شده و به‌عنوان آب مقدس نگهداری می‌شده است. همیشه از این آب نگهداری می شده که دورریز نداشته باشد. خمره ای که اینجا دیده می شود توسط گریشمن پیدا شده و آن را الان در موزه ملی ایران نگهداری می کنند. این خمره سالم است اینجا خمره سالم نداریم همه شکسته هستند. گریشمن این را نوشابه های مقدس نیز گفته است ما بقایایی از آن نداریم که بگوییم برنج یا نوشابه داشته ایم.

رشنویی گفت: این معبد محلی نیز برای پخت و پز داشت چون سوخته های چوب و بقایای پخت و پز نیز دیده شده است. بقایای آرامگاه‌های شاهی، اسکلت‌ها، مجسمه‌های حیوانی و انسانی، به‌ویژه تندیس‌های مرتبط با باروری و قربانی‌های آیینی، در معابد مختلف کشف شده که نشان‌دهنده آیین‌های مذهبی و اجتماعی عیلامیان است.

وی با تأکید بر رویکرد حفاظتی پایگاه جهانی چغازنبیل بیان کرد: سیاست ما «حفاظت درجا» است و اجازه بازسازی یا اضافه‌سازی جدید نداریم. تمامی آجرها و سازه‌های موجود اصیل هستند و مرمت‌ها تنها با هدف جلوگیری از نفوذ رطوبت و فرسایش انجام می‌شود. در نماهایی که دیده می شود آجرها ۳۵۰۰ سال عمر دارند. اگر آجری بیفتد بتونه کرده و سرجایش برمی گردانیم. مبانی مرمت اینجا حفاظت براساس ریشه هاست. ما هر سال برنامه می دهیم و براساس آن اعتبار می دهیم و به همین دلیل همیشه در حال مرمت هستیم.

مدیر سابق پایگاه جهانی چغازنبیل گفت: در سه روز، ۵۳ میلی‌متر بارندگی ثبت شد، اما برای نخستین بار در هشت سال گذشته، هیچ‌گونه ریزش آجر یا آسیب جدی در زیگورات رخ نداد که نتیجه تلاش شبانه‌روزی نیروهای مرمتی است که در رطوبت ۹۰ درصدی کار کردید.

رشنویی با اشاره به نیازهای مالی این محوطه جهانی خاطرنشان کرد: برای تأمین زیرساخت‌ها، حصارکشی، حفاظت فیزیکی و مرمت علمی، حداقل ۲۰ میلیارد تومان اعتبار نیاز است. برای هر مترمربع به ۵ نفر نیروی آموزش دیده و خشت و گل نیاز داریم. هر یک مترمربع بیش از ۱۵۰ میلیون تومان هزینه دارد. حفاظت از چغازنبیل کاری تدریجی، تخصصی و پرهزینه است و بدون تأمین منابع پایدار، امکان صیانت از این میراث جهانی وجود نخواهد داشت.

وی گفت: در اینجا بی شمار ردپا وجود دارد ولی وقتی اینجا کار می کرده اند بچه ای یا حیوانی رد شده و ردپایش اینجا مانده است بنابراین چیز خیلی عجیبی نیست.

مهر