مسجد شاه فیصل، نگین سفید پایتخت پاکستان، نه تنها یک بنای مذهبی عظیم است بلکه نماد هویت ملی و فرهنگی این کشور نیز به شمار می‌رود. این مسجد در فاصله سال‌های ۱۹۶۹ تا ۱۹۹۳ عنوان بزرگ‌ترین مسجد جهان را در اختیار داشت و همچنان یکی از شاخص‌ترین بناهای اسلامی از نظر طراحی و ظرفیت محسوب می‌شود. مساحت کلی آن ۵ هزار متر مربع است و فضایی مناسب برای حضور هم‌زمان حدود ۳۰۰ هزار نمازگزار فراهم می‌آورد..

در ۱۹۶۹، دولت پاکستان یک مسابقه طراحی بین‌المللی ترتیب داد. این رقابت صرفاً ویژه معماران مسلمان بود، تا اطمینان یابد بنای نهایی بازتاب‌دهنده ارزش‌ها و باورهای اسلامی مردم این سرزمین خواهد بود. طرح پیشنهادی می‌بایست به‌صورت نمادین، هم عظمت و شکوه دین اسلام را به تصویر بکشد و هم با فرهنگ بومی هماهنگ باشد.

از میان ۴۳ طرح ارائه‌شده توسط معمارانی از ۱۷ کشور، هیئت داوران پس از چهار روز بررسی دقیق، طرح ودات دالوکای، معمار برجسته اهل ترکیه را برگزیدند. دلیل انتخاب طرح او، تلفیق هنرمندانه نوگرایی در فرم با مفاهیم سنتی اسلامی بود.

دالوکای با الهام از ساختار خیمه‌های بادیه‌نشین و خطوط هندسی کعبه، شکلی نو و بدیع برای مسجد پیشنهاد کرد که برخلاف سنت رایج، فاقد گنبد است. چهار مناره ۹۰ متری باریک و نوک‌تیز، همچون چهار گوشه فرضی یک مکعب خیالی برفراز بنا، القاکننده فرم کعبه هستند. این نگاه خلاقانه، معماری مسجد را از کلیشه‌های رایج در دیگر کشورهای اسلامی متمایز کرد.

انتخاب ودات دالوکای نه تنها بیانگر اعتماد پاکستان به طراحان بین‌المللی مسلمان بود، بلکه نشان می‌داد که اسلام‌آباد قصد دارد در قلب خود بنایی ایجاد کند که هم برای مسلمانان جهان آشنا و الهام‌بخش باشد و هم چهره‌ای مدرن از تمدن اسلامی معاصر را به نمایش بگذارد.

به همین دلیل، این مسجد از همان ابتدا به‌عنوان یکی از پروژه‌های شاخص همکاری بین‌المللی کشورهای اسلامی مطرح شد و بعدها به سمبلی از دوستی و هم‌گرایی سیاسی مذهبی میان عربستان و پاکستان تبدیل شد.

مسجد شاه فیصل در اسلام‌آباد، ابتدا تنها شامل شبستان اصلی بود، اما در بازنگری‌های سال ۱۹۷۰ و ۱۹۸۲ بخش‌هایی چون مرکز پژوهش‌های اسلامی، کتابخانه، موزه، سالن اجتماعات و دفاتر دانشگاه اسلامی به آن افزوده شد و هزینه پروژه به ۴۰ میلیون دلار رسید.

این مسجد در شمالی‌ترین نقطه شهر و در محیطی باز ساخته شده و همچون یادبودی مجسمه‌وار بر افق اسلام‌آباد می‌درخشد. طراحی نوآورانه ودات دالوکای، معمار ترک، با الهام از خیمه و هندسه کعبه، سقف‌های شیب‌دار مرمری و چهار مناره ۹۰ متری را جایگزین گنبدها و قوس‌های سنتی کرد.

مناره‌های باریک و بلند، و تناسبات جسورانه بنا، مسجد را به نمادی مدرن با ریشه‌های عمیق در سنت اسلامی بدل کرده‌اند.

مسجد شاه فیصل در نقطه‌ای مرتفع و مسطح در انتهای بزرگراه اسلام‌آباد و روبه‌روی تپه‌های زیبای مارگالا قرار دارد. این موقعیت ممتاز، مسجد را به نشانی شاخص شهر تبدیل کرده که از فاصله‌های دور همچون خیمه‌ای سفید و باشکوه با چهار مناره باریک و بلند دیده می‌شود.

مسجد شاه فیصل یکی از بزرگ‌ترین مساجد جهان است که در زمینی به مساحت ۵ هزار متر مربع بنا شده و ظرفیت مجموع آن به ۳۰۰ هزار نمازگزار می‌رسد. برخلاف الگوی سنتی مساجد، این بنا بدون گنبد ساخته شده و سقف آن به شکل خیمه‌ای عظیم طراحی شده‌است. چهار مناره باریک و ۹۰ متری در گوشه‌ها و سالن اصلی مثلثی‌شکل، هویت بصری ویژه‌ای به مجموعه داده‌اند.

فضای داخلی با لوسترهای شکیل، موزاییک‌های هنرمندانه و خط کوفی تزئین شده و دیوار قبله با کاشی‌های آبی و طلایی ترکی جلوه‌ای خاص دارد. نمازخانه اصلی با پلان مربعی ۶۰ متری و سقف هشت‌وجهی بتنی، گنجایش ۱۰ هزار نفر را دارد و نور طبیعی از میان قاب‌های شیشه‌ای به فضای درون می‌تابد.

حیاط مسجد ظرفیت ۴۰ هزار نفر، سکوها ۲۷ هزار نفر و رواق‌ها ۲۲ هزار نفر را در خود جای می‌دهند. محوطه‌های سبز نیز برای حضور ۲۰۰ هزار نمازگزار در فضای باز مهیا هستند. نیم‌طبقه ویژه بانوان و مسیر دسترسی‌اش با حدیث بهشت زیر پای مادران است مزین شده‌است.

استخرهای بیرونی علاوه بر زیبایی، هوای اطراف را خنک می‌کنند و با بازتاب نور، گرمایی معنوی به شبستان می‌بخشند. فضای برگزاری مراسم قرائت قرآن در سالروز میلاد پیامبر نیز در سکوهای شمالی تعبیه شده‌است.

این مجموعه علاوه بر کارکرد عبادی، امکاناتی چون کتابخانه، موزه، سالن کنفرانس، رستوران و دانشگاهی با ظرفیت ۷۰۰ دانشجو را در دل خود جای داده و آرامگاه ژنرال محمد ضیاءالحق نیز در زمین آن واقع است.

طراحی ودات دالوکای، معمار ترک، با بهره‌گیری از آخرین فناوری‌های سازه‌ای و بدون استفاده از مصالح سنتی محلی، مسجد شاه فیصل را به یکی از نمادهای معماری معاصر جهان اسلام بدل کرده است.