گناباد؛ تلاقی ۵۰۰۰ سال تمدن و معماری کویری هوشمند

 در دوره کنونی، رویکرد مدیریتی بر این اصل استوار شده که میراث گرانبهای ملموس و ناملموس، از یک مجموعه تاریخی صرف، به موتور محرکه توسعه پایدار تبدیل شود. این نگاه نوین در مدیریت شهری گناباد، به‌ویژه در ناحیه تاریخی ریاب، زمینه‌ساز تلاقی کم‌نظیری میان میراث کهن و آینده‌نگری فناورانه شده است. ریاب که در حاشیه بیابان و بر فراز تمدنی چند هزار ساله شکل گرفته، امروزه به الگویی در ترکیب معماری هوشمند کویری و میراث فرهنگی زنده بدل می‌شود. سازه‌های خشت و گل، بادگیرها و نظام پیچیده قنات‌ها، نه‌ تنها بخشی از هویت تاریخی منطقه‌اند، بلکه الهام‌بخش فناوری‌های نو در مدیریت انرژی، اقلیم و منابع آب به شمار می‌روند.

ریاب امروز به میدان گفت‌وگوی میان گذشته خردمند و آینده فناور تبدیل شده است. شهری که در دل خاک و باد ریشه دارد اما رو به سوی آسمان آینده دارد. تداوم تلاش‌های پژوهشی، سرمایه‌گذاری فرهنگی و توانمندسازی جامعه محلی، می‌تواند یاور تحقق چشم‌انداز تبدیل ریاب به نمادی از معماری کویری هوشمند ایرانی و نمونه‌ای درخشان از تلفیق میراث و نوآوری باشد جایی که هزاران سال تجربه زیست در کویر، الهام‌بخش راه‌های نوین زیستن در قرن بیست‌ویکم است.

ریاب؛ موزه زنده در گذر هزار سال

روستای ریاب در سایه عظمت قنات قصبه، به عنوان یک نمونه ممتاز از سکونتگاه‌های کویری ایران، قابلیت‌های منحصر به‌ فردی را به نمایش می‌گذارد که فراتر از ارزش‌های صرفاً تاریخی است. این روستا، گنجینه‌ای زنده از تلفیق هوشمندانه معماری با اقلیم، تداوم آئین‌های اجتماعی و نظام کشاورزی سنتی است.

رئیس میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌ دستی گناباد، روستای ریاب را نه تنها یک سایت تاریخی، بلکه الگویی عملی برای زیست پایدار در مناطق خشک قلمداد کرد و گفت: اگرچه شواهد باستان‌شناسی به قدمتی بسیار طولانی‌تر اشاره دارند، اما سوابق مکتوب، قدمت این روستا را بیش از ۱۰۰۰ سال تخمین می‌زنند.

حمیدرضا محمودی در گفت‌وگو با ایسنا اظهار کرد: آنچه ریاب را منحصر به فرد می‌سازد، حفظ تداوم کارکردی آن است؛ کشاورزی سنتی هنوز پابرجاست، آئین‌های اشتراک منابع (مانند تقسیم آب) همچنان به شکل قدیمی اجرا می‌شوند و ساختار اجتماعی آن دچار گسست نشده است.

وی اظهار کرد: این روستا که در سال ۱۳۸۷ رسماً در فهرست ملی جای گرفت، در حال حاضر در زمره هشت روستای نهایی کشور قرار دارد که برای معرفی به عنوان روستای جهانی مورد بررسی قرار می‌گیرند. این نامزدی، نیازمند ارائه تصویری کامل از زندگی در بستر تاریخ است؛ چیزی که ریاب آن را به طور کامل محقق ساخته است.

رئیس میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی گناباد، با اشاره به مجاورت ریاب با قنات قصبه، اظهار کرد: شبکه قنوات محلی این روستا نیز با بیش از ۲۰ کیلومتر طول کانال‌های زیرزمینی، خود به تنهایی یک میراث آبی قابل توجه است. این سیستم آبی، منبع حیات روستا در طول تاریخ بوده و اکنون نیز محور اصلی جذابیت آن به شمار می‌رود.

وی یادآور شد: ریاب در پیشگامی گردشگری محلی نیز سابقه دارد؛ این روستا میزبان اولین اقامتگاه بوم‌گردی استان بوده است. این تجربه موفق، نشان داد که پتانسیل جذب سرمایه‌گذار خصوصی در بوم‌گردی در این منطقه بالاست، اما برای جهش نهایی، نیاز به حمایت‌های زیرساختی دولتی است.

در راستای حمایت از این پتانسیل، اعتبارات ویژه‌ای برای ساماندهی و توسعه زیرساخت‌های حفاظتی و خدماتی ریاب تخصیص یافته است؛ مبلغ ۹ میلیارد ریال اعتبار، با هدف تسهیل فرآیند ثبت جهانی و بهبود امکانات موجود، به این روستا اختصاص یافته است. این سرمایه‌گذاری بر دو محور اصلی متمرکز هست که حفاظت از بافت و ایجاد تأسیسات پذیرایی در شأن یک روستای کاندیدای جهانی از آن جمله است.

محمودی خاطرنشان کرد: ارزش ریاب در معماری آن نهفته است؛ معماری که با فیزیک محیط عجین شده است. خانه‌های سنتی ریاب نه صرفاً سرپناه، بلکه سیستم‌های سرمایشی و گرمایشی غیرفعالی هستند که بر اساس جریان باد و اختلاف دما عمل می‌کنند.

وی ادامه داد: خانه‌ها با جهت‌گیری هوشمندانه، جریان باد غالب را جذب کرده و آن را از طریق شبکه‌ای از کانال‌های متصل به سردابه‌ها هدایت می‌کنند. وجود بادگیرهای متصل به حوضخانه، موجب خنک‌سازی و مرطوب‌سازی هوا پیش از توزیع آن در فضای داخلی خانه می‌شد. علاوه بر این، ساباط‌ها (معابر مسقف و سایه‌دار) در کوچه‌ها طراحی شده‌اند تا پیاده‌روی در طول روزهای گرم تابستان میسر باشد. هر خانه دارای یک حیاط مرکزی خصوصی است که به عنوان یک ریز اقلیم، نقش مهمی در تعدیل دما ایفا می‌کند.

رئیس میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌ دستی گناباد، گفت: بخش دفاعی روستا نیز به شکلی سازماندهی شده که نشان‌ دهنده نظم اجتماعی قوی در گذشته است. ضمن اینکه در ریاب، دو قلعه تودرتو وجود دارد که هر کدام برج‌ها و باروهای مستقلی را در بر گرفته‌اند. این ساختار نه تنها برای دفاع در برابر مهاجمان، بلکه برای نگهداری ذخایر مهم بوده است. انبارهای غلات و تجهیزات لازم برای دفاع طولانی‌مدت در این قلعه‌ها جای داده شده بود.

همچنین در این روستا می‌توان به خندق عظیم دفاعی اشاره کرد که با عرض تقریبی شش متر و عمق حدود چهار متر، به دور ساختار اصلی قلعه‌ها حفر شده بود. این خندق، در مواقع اضطراری با آب قنات پر می‌شد و دفاعی طبیعی ایجاد می‌کرد.

محمودی افزود: علاوه بر بافت مسکونی، جاذبه‌های متعددی نظیر مسجد جامع تاریخی، چندین آب‌انبار سنتی که هنوز بخشی از آن‌ها برای مصارف محلی کاربرد دارند و همچنین مزار ابومنصور و مدرسه قدیمی روستا، مجموعه‌ای غنی از میراث مذهبی و آموزشی را تشکیل می‌دهند. این اجزای مکمل، در کنار هم تصویر کاملی از یک جامعه اصیل کویری را به نمایش می‌گذارند که هم‌اکنون در آستانه تبدیل شدن به میراث جهانی قرار دارد.

گناباد یک منطقه منحصر به فرد در خراسان رضوی

گناباد به لحاظ کمیت نیز دارای ذخایری استثنایی است. بیش از ۱۹۲ اثر تاریخی در پهنه این شهرستان در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده‌اند؛ هر یک از این بناها یک کتاب تاریخی باز است که باید پژوهش و معرفی شوند. برای مدیریت و ارائه این حجم از آثار، چهار موزه فعال در سطح شهرستان فعال است که وظیفه اصلی‌شان، مستندسازی، حفاظت و ارائه تجربیات غنی به بازدیدکنندگان است.

حسن قربانی -یک فعال حوزه گردشگری- با بیان اینکه شهرستان گناباد یک منطقه منحصر به فرد در خراسان رضوی به لحاظ آثار تاریخی است، گفت: قنات قصبه در این شهرستان نه تنها یک شاهکار مهندسی ایرانی در دنیای زیرزمینی، بلکه سند زنده‌ای از نبوغ مدیریت منابع در مواجهه با خشکسالی‌های تاریخی است. ثبت جهانی این سازه در یونسکو، تنها یک اعتبار برای شهرستان نبود، بلکه بستری فراهم ساخت تا سایر پتانسیل‌های غنی گناباد نیز مورد توجه مجامع بین‌المللی قرار گیرند.

وی با اشاره به اینکه در حوزه گردشگری، یک اکوسیستم خدماتی قوی در این شهرستان در حال شکل‌گیری است، اظهار کرد: در حال حاضر، شبکه تأسیسات گردشگری شهرستان به عدد ۳۰ واحد رسیده که این واحدها شامل اقامتگاه‌های بوم‌گردی، هتل‌ها و مراکز پذیرایی است. این عدد نشان از تحولی بنیادین در نگاه اقتصادی منطقه به صنعت گردشگری است.

اما شاید برجسته‌ترین دستاورد در این زمینه، پیشتازی گناباد در حوزه رویداد محوری باشد. با ثبت رسمی ۲۰ رویداد ملی در تقویم گردشگری شهرستان، گناباد در این زمینه رتبه نخست کشوری را به خود اختصاص داده است. این رویدادها، از آیین‌های سنتی تا جشنواره‌های فصلی، به طور مداوم جریان گردشگر را به منطقه تزریق و از رکود مقطعی جلوگیری می‌کنند.

این فعال حوزه گردشگری در ادامه به پیوند متقاطع میان میراث و اقتصاد کشاورزی منطقه نیز اشاره و تأکید کرد: ثبت جهانی «نظام کشت زعفران مبتنی بر قنات» در سازمان فائو، نه تنها یک پیروزی فرهنگی، بلکه یک دستاورد استراتژیک برای اقتصاد کشاورزی استان محسوب می‌شود که ریشه در همان تکنولوژی مدیریت آب قنات دارد.

وی با اشاره به عرصه صنایع دستی افزود: این حوزه، شریان حیات بسیاری از خانواده‌هاست. بر اساس آنچه اعلام شده تعداد هنرمندان ثبت شده و فعال در منطقه به ۲۱۴ نفر رسیده است که در ۱۸ کارگاه فعال، هنر خود را در قالب محصولات اصیل به نمایش می‌گذارند. حمایت از این کارگاه‌ها، یعنی سرمایه‌گذاری مستقیم روی هویت اقتصادی روستاهاست.

قربانی اظهار کرد: اهمیت این دستاوردها زمانی دوچندان می‌شود که بدانیم این اقدامات در اقلیمی خشک و با محدودیت‌های منابعی انجام شده است. ثبت جهانی قنات قصبه، گناباد را وارد یک گفتمان بین‌المللی کرده است که الزام به حفظ استانداردهای جهانی را بر کلیه نهادهای ذیربط تحمیل می‌کند.

وی تصریح کرد: گردشگری، به مثابه تزریق خون تازه به کالبد اقتصادی منطقه عمل کرده و ۲۰ رویداد ملی، به این معناست که گناباد در تمام طول سال، داستانی برای گفتن دارد. این استراتژی چندلایه که از ثبت جهانی بنای تاریخی تا احیاء کارگاه‌های صنایع دستی را در برمی‌گیرد، نشان‌ از یک برنامه جامع‌نگر برای تبدیل گناباد به یک قطب گردشگری فرهنگی-تاریخی در شرق ایران است.

گناباد، تشنه سرمایه‌گذاری

گناباد دارای هویتی اصیل و ظرفیت‌هایی است که آن را از بسیاری مناطق متمایز می‌سازد. قدمت ۵۰۰۰ ساله این شهرستان یک شعار نیست، بلکه در تک‌تک آثار تاریخی جاری است؛ اما اگر بخواهیم یک نقطه کانونی را برای توسعه گردشگری بین‌المللی معرفی کنیم، بدون شک آن نقطه قنات جهانی قصبه است. این سازه نه تنها میراثی ثبت ‌شده در یونسکو است، بلکه سندی زنده از دانش مدیریت آب و مهندسی پیشرفته نیاکان ماست. گردشگری بین‌المللی به دنبال اصالت و داستان است که قنات قصبه هر دو را دارد. ما باید این اثر را از یک جاذبه محلی به یک مقصد جهانی تبدیل کنیم و این امر مستلزم معرفی دقیق و شایسته آن در مجامع بین‌المللی است. این قنات، محور اصلی توسعه گردشگری پایدار شهرستان ما خواهد بود و باید با بالاترین استانداردهای جهانی مورد نگهداری و معرفی قرار گیرد.

فرماندار گناباد در گفت و گو با ایسنا با اشاره به جاذبه‌های منحصر به فرد این شهرستان در حوزه گردشگری گفت: بدون شک یک اثر ارزشمند بدون زیرساخت مناسب، تنها یک پتانسیل غیرفعال باقی می‌ماند. در حال حاضر، ما پایه‌هایی در حوزه خدمات اقامتی و پذیرایی داریم، اما برای همگامی با استانداردهای بین‌المللی، نیاز به جهش داریم.

محمد زارعی افزود: بزرگ‌ترین چالش و در عین حال فرصت ما، بهبود راه‌های مواصلاتی است. دسترسی آسان، سریع و ایمن، اولین کارت دعوت ما برای مسافر خارجی است. این امر شامل ارتقاء جاده‌ها و تسهیل تردد است تا مسافران از مسیرهای اصلی به راحتی به قلب شهرستان هدایت شوند. علاوه بر این، زیرساخت‌های ارتباطی دیجیتال، پوشش اینترنت پرسرعت در سایت‌های اصلی گردشگری و ارتقاء کیفیت هتل‌ها و اقامتگاه‌های بوم‌گردی برای ارائه خدمات سطح بالا، جزو اولویت‌های فوری ما قرار دارد.

وی با بیان اینکه ما در سطح مدیریتی شهرستان، این آمادگی را نه تنها اعلام می‌کنیم، بلکه آن را به یک اصل اساسی در برنامه‌ریزی‌هایمان تبدیل کرده‌ایم، افزود: سرمایه‌گذاری در گردشگری گناباد، سرمایه‌گذاری در فرهنگی با اصالت است. ما مصمم هستیم که محیطی امن، شفاف و مشوق برای ورود سرمایه‌گذاران، چه از درون کشور و چه از خارج، فراهم آوریم.

فرماندار گناباد بیان کرد: این همکاری نباید صرفاً ماهیت ساخت‌وساز داشته باشد؛ ما به دنبال سرمایه‌گذاری در توسعه تورهای تخصصی، راه‌اندازی مراکز عرضه صنایع دستی با برندسازی قوی و استفاده از فناوری‌های نوین برای بازاریابی جهانی هستیم. تسهیل در فرآیندهای اداری، کوتاه‌سازی زمان صدور مجوزها و ارائه مشاوره‌های تخصصی برای هدایت سرمایه به سمت پروژه‌های اولویت‌دار، خدماتی است که ما متعهد به ارائه آن هستیم.

گناباد تنها یک منطقه برای بازدید نیست؛ گناباد یک تجربه تمدنی عمیق است. در کنار قنات قصبه که شاهد قدمت این منطقه است؛ مسئولان این شهرستان آمده‌اند تا با سرمایه‌گذاران شایسته، زیرساخت‌های لازم را برای شکوفایی این تجربه فراهم کنند. این خطه منتظر کسانی است که می‌خواهند در قلب تاریخ و فرهنگ اصیل ایران سرمایه‌گذاری کنند.

ایسنا