گرهچینی اصفهان؛ پیوند سنت، رنگ و آرامش
گرهچینی، هنر اصیل معماری ایرانی با تلفیق هندسه، چوب و شیشههای رنگی، قرنهاست که نور و رنگ را به فضاهای تاریخی اصفهان آورده و با خلق آرامشی بصری و روانی، جایگاهی ماندگار در هویت فرهنگی این شهر یافته, هنری که از دورههای سلجوقی و صفوی تا معماری امروز، همچنان زنده و اثرگذار باقی مانده است.
اگر عاشق عرفان و سماع باشی و پا به اصفهان، نگین نصف جهان، بگذاری و به عمارتهای تاریخی چون چهلستون و هشتبهشت بروی و یا وارد خانههای تاریخی اعلم، شیخالاسلام و سوکیاس شوی، بیتردید مجذوب انعکاس نور و رنگ از پس پنجرههای گرهچینی خواهی شد؛ نوری که بر کاشیهای هفترنگ، معرق و گچبریها میرقصد و فضایی میآفریند که تداعیگر سماع، آرامش و پیوند انسان با هندسه است، این جلوه عرفانی، تنها بخشی از زیباییها و کارکردهای هنر گرهچینی در تاریخ معماری اصفهان بهشمار میرود.
گرهچینی یکی از هنرهای اصیل و ریشهدار معماری ایران است که بر پایه نظم هندسی، تکرار، تناسب و وحدتگرایی شکل گرفته و پژوهشگران تاریخ هنر معتقدند این هنر از اوایل دوره اسلامی رواج یافته و در دورههای سلجوقی و بهویژه صفوی به اوج شکوفایی رسیده است و اصفهان بهعنوان یکی از مهمترین مراکز فرهنگی و هنری ایران، نقشی محوری در توسعه و تثبیت این هنر داشته و بسیاری از نمونههای شاخص آن در بناهای تاریخی این شهر باقی مانده است.
در دوره صفوی، گرهچینی بهطور گسترده در ساخت درها و پنجرههای اماکن متبرکه، کاخها و خانههای اعیانی بهکار گرفته شد و در همین دوره با افزودن شیشههای رنگی به سازههای مشبک چوبی، «اُرُسی»ها شکل گرفتند، عناصری که با فیلتر نور طبیعی، فضایی سرشار از رنگ، تعادل نوری و آرامش بصری ایجاد میکردند.
گرهچینی پیوند سنت و معماری معاصر
سید حمید موسوی، هنرمند، پژوهشگر و متخصص تزئینات چوبی و گرهچینی اصفهان در گفتوگو با خبرنگار ایرنا با اشاره به سیر تاریخی این هنر گفت: تزئینات چوبی و گرهچینی از دوره سلجوقیان وارد معماری ایران شد و در دورههای صفوی، قاجار و پهلوی از نظر فرم، ابعاد، مدل و نورپردازی دچار تغییرات متعددی شد.
وی افزود: اوج گرهچینی در ایران به دوره صفوی بازمیگردد؛ زمانی که تلفیق شیشههای رنگی، آینه و فرمهای هندسی به این هنر هویتی منحصربهفرد بخشید و در دوره قاجار نیز فرمهای اسلیمی و دیگر عناصر تزئینی وارد معماری خانهها شد.
موسوی با اشاره به شرایط معماری امروز اظهار کرد: در دوره معاصر، به دلیل استفاده از مصالح جدید و محدودیتهای مقررات ملی ساختمان، امکان اجرای گرهچینی سنتی در همه فضاها وجود ندارد، اما زیبایی و نظم هندسی این هنر باعث شده با متریالهای جدید تلفیق شود و در فضاهایی مانند کافهها، رستورانها، هتلها و موزهها کاربرد پیدا کند.
وی تأکید کرد: برای حفظ و تداوم گرهچینی بهعنوان عنصری جداییناپذیر از معماری ایرانی، حمایت از استادکاران و کارگاههای فعال ضروری است.
نور، رنگ و اثر درمانی در فضاهای معماری
یکی دیگر از پژوهشگران و اسانید دانشگاه نیز گرهچینی را هنری تلفیقی از خلاقیت هندسی، چوب و شیشههای رنگی دانست و گفت: این هنر که ریشههای آن به دوره سلجوقی و صفوی بازمیگردد، علاوه بر زیبایی بصری، میتواند نقش مؤثری در نوردرمانی و بهبود سلامت روان بهویژه در فصول سرد سال داشته باشد.
مجید عزیزاللهی افزود: شیشههای رنگی در گرهچینی بهعنوان فیلتر نور طبیعی عمل میکنند و نور خورشید را بهصورت متعادل وارد فضا میکنند؛ حتی در روزهای ابری نیز طیف نوری مناسبی به فضای داخلی میرسد و اثر رنگدرمانی دارد.
وی درباره کاربرد رنگها توضیح داد: رنگ قرمز جلب توجه میکند و برای ورودیهای اصلی بنا مناسب است، رنگ سبز با کاهش اضطراب و افسردگی در فضاهای نشیمن و استراحت کاربرد دارد، رنگ زرد موجب افزایش نشاط و انرژی میشود و رنگ آبی نیز با خاصیت آرامشبخشی، در فضاهایی مانند حمام و اتاق خواب مورد استفاده قرار میگیرد.
عزیزاللهی با اشاره به تاریخچه این هنر گفت: با ورود طرحهای مدرن اروپایی در دوره پهلوی، گرهچینی تا حدی به حاشیه رفت، اما امروز بازگشت دوباره آن امکان تلفیق سنت و نوآوری را فراهم کرده است و در دوره صفوی، ایران از پیشگامان تولید شیشههای رنگی در جهان بود و این محصولات به کشورهایی مانند سوریه و مراکش نیز صادر میشد.
گرهچینی؛ هنری زنده در کارگاههای خانوادگی اصفهان
حسین قضاوی از دیگر اساتید هنر گرهچینی اصفهان نیز با بیان اینکه بیش از ۴۵ سال بهصورت مستمر و خانوادگی در این هنر فعالیت میکند، به خبرنگار ایرنا گفت: گرهچینی برای ما فقط یک شغل نیست، بلکه شیوهای از زندگی و میراثی است که نسلبهنسل منتقل شده است.
وی افزود: من و ۲ برادر دیگرم از کودکی در کنار پدرمان در کارگاه حضور داشتیم و به صورت عملی این هنر را آموختیم و هر سه نفر امروز به درجه استادی رسیدهایم و این مسیر نتیجه آموزش اساتید پیشکسوت این هنر است.
قضاوی با اشاره به نقش استادان قدیمی گفت: از جمله این بزرگان میتوان به مرحوم حاج حسن عشاقی اشاره کرد که هم استاد پدرم بود و هم ما از محضر وی بهره بردیم و اگر زنجیره انتقال تجربه قطع شود، بخشی از هویت فرهنگی این سرزمین از بین خواهد رفت.
وی که از فرزندان استاد محمد قضاوی پیشکسوت هنر گره چینی اصفهان است گفت: استاد محمد قضاوی متولد ۱۳۲۴ است و هنر گرهچینی در خانواده ما بهصورت نسل در نسل منتقل شده است، پدرم از ۱۲ سالگی بهطور مستقل فعالیت خود را آغاز کرد و ساخت درهای حرم امام حسین (ع) از جمله آثار شاخص او بهشمار میرود.
وی در معرفی بیشتر پدر به عنوان استادکارش گفت: او در ساخت و مرمت درها و پنجرههای اماکن مذهبی و تاریخی متعددی در اصفهان نقش داشته و مرمت بناهایی چون خانه عامریها، خانه عباسیها، خانه بروجردیها، باغ فین کاشان، عالیقاپو، مصلی دانشگاه اصفهان و بناهای تاریخی جلفای اصفهان، بخشی از کارنامه اوست.
هنر هندسه، وحدت و ماندگاری
قضاوی در معرفی این هنر سنتی گفت: گرهچینی با قرار دادن قطعات برشخورده چوب و شیشههای رنگی در قالب اشکال هندسی منظم و تکرارشونده شکل میگیرد و هندسه، عنصر جداییناپذیر آن بهشمار میرود، این هنر علاوه بر معماری، در بسیاری از هنرهای سنتی ایران مانند منبتکاری، خاتمسازی، قلمزنی، قالیبافی و سفالگری نیز کاربرد دارد.
وی معتقد است بهترین چوب برای گرهچینی، چوب درخت چنار است که به دلیل بافت منسجم و مقاومت بالا، بیشترین کاربرد را دارد؛ هرچند چوبهایی مانند گردو، نارنج، گلابی، عناب، راش و آزاد نیز در این هنر استفاده میشوند.
گرهچینی امروز، فراتر از یک عنصر تزئینی، نمادی از هویت فرهنگی، آرامش بصری و پیوند سنت با زندگی معاصر است؛ هنری که با وجود همه چالشها، همچنان در معماری اصفهان میدرخشد.
درباره نویسنده
نویسنده