مسجد جامع دماوند؛ نگینی تاریخی بر بلندای تهران
مسجد جامع دماوند، یکی از کهنترین مساجد شبستانی ایران، با پیشینهای کهن و معماری منحصربهفرد، همچنان بهعنوان یکی از مهمترین نمادهای هویتی و تاریخی شهرستان دماوند شناخته میشود.
مسجد جامع دماوند در شرق شهر دماوند و در موقعیتی مشرف به شهر قرار دارد. شواهد باستانشناسی و متون تاریخی نشان میدهند که این مسجد بر بقایای بنایی کهنتر ساخته شده است.
بنایی که به احتمال زیاد، پیش از اسلام کاربری مذهبی داشته و بعدها با تغییر کاربری، به مسجد تبدیل شده است. جهتگیری محراب به سمت قبله و ساختار نامنظم دیوار جنوبی مسجد، از جمله نشانههایی است که فرضیه تغییر کاربری از آتشکده به مسجد را تقویت میکند.
دورههای ساخت و بازسازی؛ سه لایه تاریخی در یک بنا
بررسیهای تاریخی و معماری نشان میدهد که مسجد جامع دماوند در سه دوره تاریخی متفاوت ساخته و بازسازی شده است.
– در دوره نخست بنای اولیه مسجد، با نقشهای شبستانی، احتمالاً در دوران اولیه اسلامی یا حتی پیش از آن ساخته شده است. این بنا در اثر زلزلههای متعدد منطقه دماوند تخریب شد.
– طی دوره دوم در دوره سلجوقی، مسجدی جدید بر پایههای بنای پیشین و با حفظ نقشه شبستانی ساخته شد. این مسجد دارای ویژگیهای معماری دوره سلجوقی از جمله طاقهای قوسدار، مناره آجری و کتیبههای کوفی بود.
-طی دوره سوم، در دوره پهلوی دوم، مسجد فعلی بر پایههای مسجد سلجوقی بازسازی شد. با این حال، بهدلیل تغییرات گسترده و مرمتهای غیراصولی، بخش زیادی از اصالت تاریخی بنا از بین رفت و تنها بخشهایی از مناره، یکی از ستونهای شبستان و در شرقی مسجد باقی ماند.
معماری مسجد؛ تلفیقی از اصالت و سادگی
طرح کلی مسجد جامع دماوند، شامل یک حیاط مستطیلشکل با رواقهایی در اطراف و شبستانی با پنج ناو طولی و ۶ ردیف ستون است.
نمای شبستان از داخل حیاط، دارای سه دهانه با طاقهای قوس تیزهدار است که دهانه میانی، عریضتر و مرتفعتر از دو دهانه دیگر است؛ ویژگیای که در بسیاری از مساجد اولیه ایران دیده میشود.
مناره آجری مسجد، با ساختاری مدور و کندهکاریهای کوفی و عربی، از معدود بخشهایی است که اصالت تاریخی خود را حفظ کرده است. این مناره، نهتنها از نظر معماری، بلکه از منظر خوشنویسی و تزئینات سنگی نیز حائز اهمیت است.
کتیبهها؛ اسناد سنگی تاریخ
مسجد جامع دماوند در طول قرون مختلف، میزبان کتیبههایی بوده که هر یک، بخشی از تاریخ سیاسی، مذهبی و اجتماعی منطقه را روایت میکنند.
از جمله مهمترین این کتیبهها، میتوان به کتیبه سنگی دوره صفویه اشاره کرد که فرمانی از شاه عباس صفوی درباره تخفیف مالیاتی برای شیعیان دماوند، خوار و فیروزکوه را در خود جای داده است.
این کتیبه، با زبانی رسمی و ادبی، بهوضوح نشان میدهد که مسجد جامع، نهتنها جایگاه مذهبی، بلکه نقش سیاسی و اجتماعی نیز داشته است.
متأسفانه بسیاری از کتیبههای تاریخی مسجد، از جمله کتیبههای دوران سلجوقی و کتیبه مربوط به طاعون زمان فتحعلیشاه، در گذر زمان مفقود شدهاند و تنها چند نمونه محدود از آنها باقی مانده است.
ثبت ملی و جایگاه فرهنگی
مسجد جامع دماوند در تاریخ ۱۵ آذر ۱۳۱۴ با شماره ۲۳۰ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید. این ثبت، نشاندهنده اهمیت تاریخی و فرهنگی این بنا در سطح ملی است.
با این حال، کارشناسان میراث فرهنگی معتقدند که برای حفظ و احیای این اثر ارزشمند، نیاز به مرمتهای اصولی، مستندسازی دقیق و برنامهریزی برای معرفی آن به گردشگران وجود دارد.
مسجدی که فراموش نمیشود
با وجود آسیبهای ناشی از زلزله، بازسازیهای غیراصولی و گذر زمان، مسجد جامع دماوند همچنان یکی از نمادهای هویتی شهر دماوند باقی مانده است. این مسجد، نهتنها مکانی برای عبادت، بلکه محوری برای پیوند تاریخ، فرهنگ و معماری ایرانی – اسلامی است.
یکی از اهالی قدیمی دماوند در گفتوگو با خبرنگار ما میگوید: ما با این مسجد بزرگ شدیم. هر بار که از کنار مناره آجریاش رد میشویم، انگار صدای اذان قرنها پیش را میشنویم. این مسجد، بخشی از روح دماوند است.
ضرورت احیای هویت تاریخی
مسجد جامع دماوند، با قدمتی که به دوره سلجوقی و حتی پیش از آن بازمیگردد، گنجینهای از تاریخ، هنر و معماری ایرانی است. این بنا، اگرچه در گذر زمان آسیب دیده، اما همچنان ظرفیت آن را دارد که بهعنوان یک قطب فرهنگی و گردشگری در شرق استان تهران احیا شود.
برای تحقق این هدف، لازم است نهادهای متولی میراث فرهنگی، شهرداری دماوند و فعالان حوزه گردشگری، با همکاری یکدیگر، برنامهای جامع برای مرمت، مستندسازی و معرفی این اثر تاریخی تدوین کنند.
مسجد جامع دماوند، شایسته آن است که نهتنها در حافظه تاریخی شهر، بلکه در نقشه گردشگری فرهنگی کشور نیز جایگاهی درخور بیابد.
تهران نیوز
درباره نویسنده
نویسنده