حمام‌های تاریخی گناباد؛ گنجینه‌ پنهان گردشگری در قلب کویر

بناهای باستانی، قلعه‌ها، مساجد، خانه‌ها، و سایر سازه‌های تاریخی هر کدام داستانی برای گفتن دارد. حمام‌های تاریخی، بخش مهم و زیبایی از میراث فرهنگی ما هستند و پتانسیل زیادی برای توسعه گردشگری دارند.

حمام‌های تاریخی فقط فضایی برای نظافت نبود، بلکه بیشتر به عنوان مراکز اجتماعی و فرهنگی عمل می‌کردند. این حمام‌ها دارای بخش‌های مختلفی مانند رختکن، سرداب، سربینه، گرمخانه و خزینه بودند و معماری منحصر به فردی دارند که بازدید از آن‌ها را برای گردشگران جذاب می‌کند.

نخستین حمام‌های عمومی جهان در ایران و دوره هخامنشیان ایجاد شدند. در دوران هخامنشیان حمام‌های خصوصی برای اشراف و چند حمام عمومی برای مردم در نقاط مختلف احداث شده بودند که از نمونه‌های بارز آن می توان به حمام «تخت جمشید» و «کاخ داریوش» اشاره کرد. دسته بندی حمام ها از دوران ساسانی بیشتر مورد توجه قرار گرفت و حمام‌های مجلل و با کیفیت تنها مختص اشراف و طبقات بالای جامعه احداث شده بود اما با اسلام آوردن ایرانیان و به دلیل تاکید ویژه این دین مبین بر پاکیزگی، ساخت بناهایی مانند حمام، مسجد، مدرسه و بازار گسترش یافت.

در دیار کویری خراسان نیز روزگاری حمام های تاریخی با آن سقف گنبدی و معماری پر رمز و رازش از صبح خروس‌خوان تا نزدیکی شب دایر بود و اهالی گناباد را به سوی خود فرامی خواند ولی با گذر زمان و تغییر سبک زندگی، روایتی ناتمام از این مکان‌های تاریخی در دیباچه خاطرات این شهر کهن و تاریخی نقش بسته است.

۳۰ حمام‌ تاریخی گناباد چشم انتظار گردشگران

شهرستان گناباد با توجه به سابقه کهن بیش از ۲ هزار و ۵۰۰ ساله خود مجموعه‌ای از آثار تاریخی دوره های مختلف قبل و بعد از اسلام اعم از اشکانی، هخامنشی، ساسانی، سلجوقی، خوارزمشاهی، صفوی و قاجاریه را در دل خود جای داده است که قنات جهانی قصبه به عنوان تنها اثر ثبت شده خراسان رضوی در فهرست آثار سازمان یونسکو، قدیمی ترین این آثار محسوب می شود.

از مجموع ۲۵۰ اثر تاریخی شناسایی شده در گناباد افزون بر ۱۵۰ اثر در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده که از این میان ۶۰ اثر سابقه چند هزار ساله دارد و بیش از ۲۰ اثر آن نیازمند مرمت اضطراری است، حمام‌های تاریخی از آثار تاریخی مهم گناباد است.

از دیرباز تعداد زیادی حمام تاریخی مربوط به اعصار گذشته در مناطق مختلف شهری و روستایی شهرستان گناباد وجود داشت که تعداد زیادی از آنها در طول تاریخ به مرور زمان تخریب شد اما ۳۰ حمام تاریخی بازمانده از گذر زمانه در این شهرستان وجود دارد که قدمت آنها به دوره صفویه و قاجاریه باز می‌گردد.

به گفته یکی از فعالان فرهنگی و گردشگری گناباد، حمام‌های تاریخی از ظرفیت‌های زیادی برای توسعه گردشگری برخوردارند و می توانند به عنوان یک قابلیت برای گردشگری و رونق اقتصادی و به خصوص گردشگری سلامت مورد توجه قرار بگیرند.

صادق ایزدی نوغابی در گفت و گو با خبرنگار ایرنا افزود: در حمام‌های تاریخی در کنار فضایی برای شست و شو و رختکن بخشی هم برای گفت‌وگوی افراد با هم وجود داشت که مردم بعد از استحمام در زمینه مسائل مختلف با هم صحبت می کردند.

وی ادامه داد: برخی حمام‌های تاریخی گناباد مانند ۲ حمام در نوغاب این شهر تغییر کاربری داده شده و از آنها برای ورزش‌های باستانی استفاده می‌شود.

هم اکنون ۳۰ حمام در مناطق مختلف شهری و روستایی وجود دارند که قدمت آنها به دوران صفویه و قاجاریه باز می‌گردد، قدیمی‌ترین حمام در شهرستان گناباد حمام «قلعه عمرانی» استیک کارشناس میراث فرهنگی و گردشگری گناباد هم به خبرنگار ایرنا گفت: گردشگری از مقوله های توسعه و رونق اقتصادی مناطق مختلف و از جمله مناطق روستایی است و از این میان اماکن تاریخی نظیر حمام‌های تاریخی ظرفیت مهمی در گردشگری به خصوص گردشگری سلامت محسوب می‌شوند که علاوه بر رونق اقتصادی منطقه‌ای در زمینه‌های درمانی و آب درمانی هم کاربرد زیادی دارند.

علیرضا شناسایی افزود: لازمه نقش‌آفرینی بناهای تاریخی در این بخش ویژند سازی است و در این صورت کارکرد و قابلیت‌های آنها بیشتر نمود می‌یابد، باید این قبیل آثار تاریخی به عنوان یک ویژند(برند) در شهرستان گناباد معرفی شوند.

وی ادامه داد: آثار تاریخی دارایی ناملموس فرهنگی و گردشگری هر منطقه به شمار می‌روند و باید نقش آن‌ها در روند رونق اقتصادی از طریق جذب گردشگر افزایش یابد.

این کارشناس میراث فرهنگی اضافه کرد: حمام‌های سنتی در طول تاریخ تنها برای استحمام و نظافت استفاده نمی‌شد بلکه مکان‌هایی بودند که از آنها برای تعامل اجتماعی افراد بهره گرفته می‌شد که از جمله آن‌ها می‌توان به حمام تاریخی روستای هدف گردشگری «ریاب» گناباد اشاره کرد.

لزوم بهره گیری از مشارکت خیران در بازسازی حمام های تاریخی گناباد

جلب مشارکت مردم و خیران در هر بخشی نتایج خوبی دارد و با توجه به کمبود اعتبار برای مرمت بناهای تاریخی و از طرفی تعدد این بناها، ایجاد بستر به منظور مشارکت خیران در مرمت آثار، اهمیت زیادی داشته و مسیر توسعه و رونق این بخش را هموارتر می‌سازد. شهرستان گناباد از نقاط مستعد برای جلب مشارکت خیران در مرمت و بازسازی بخش های مختلف فرهنگی و آموزشی در سطح استان خراسان رضوی به شمار می‌رود و خیران از سال های گذشته در کنار مشارکت در ساخت مدارس و فضاهای آموزشی، ورزشی و فرهنگی، در بازسازی آثار تاریخی نیز همکاری داشته اند.

به گفته کارشناس میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی خراسان رضوی نباید کارکرد و نقش گرمابه‌ها در هویت مردمان این دیار به فراموشی سپرده می‌شد، گرمابه همچون تاریخ شفاهی، میراثی گرانقدر است و در گذشته این مکان‌ها علاوه بر این که محل نظافت بود، مکانی برای برگزاری جلسات ساکنان یک محله هم محسوب می‌شد و حتی دلاک‌ها نیز در حکم پزشکان محلی بودند و مردم را مداوا می کردند.

کمبود اعتبار از مشکلات مهم در مرمت آثار تاریخی نظیر حمام‌های تاریخی است و هم اکنون تنها حمام تاریخی روستای بهاباد در دست مرمت استرجبعلی لباف خانیکی اضافه کرد: در عصر حاضر با برچیدن حمام‌های عمومی بسیاری از معادلات اجتماعی بر هم خورده و دیگر خبری از حمام‌های قدیمی نیست و شاید حفظ این مکان‌ها می‌توانست نقش مهمی در احیاء هویت اصیل مردان قدیمی بازی کند.

وی ادامه داد: ساخت حمام در منازل هیچ منافاتی با وجود حمام‌های عمومی در سطح شهر ندارد بنابراین باید جایگاه و نقش گرمابه در این خطه پابرجا باشد و این فرهنگ باری دیگر در نزد عامه مردم جان بگیرد.

رییس اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی گناباد نیز گفت:‌ ۴۵ اثر تاریخی این شهرستان در قالب تفاهم نامه مشترک میراث فرهنگی با بخش‌های دولتی، خصوصی و خیران طی یک سال گذشته مرمت شد و امسال نیز بازسازی چهار اثر تاریخی در حال اجراست و افزون بر ۹۰ درصد از مجموع ۱۵۳ اثر تاریخی ثبتی گناباد در فهرست آثار ملی نیازمند بازسازی قرار دارد.

حمید رضا محمودی قوژدی افزود: این شهرستان با توجه به پیشینه تاریخی از قابلیت‌ها و جاذبه‌های تاریخی بسیاری نظیر حمام‌های تاریخی برخوردار است.

وی ادامه داد: بخشی از این حمام‌های تاریخی در سده های گذشته به مرور زمان تخریب شدند و هم اکنون ۳۰ حمام در مناطق مختلف شهری و روستایی وجود دارند که قدمت آنها به دوران صفویه و قاجاریه باز می‌گردد، قدیمی‌ترین حمام در شهرستان گناباد حمام «قلعه عمرانی» است.

رییس اداره میراث فرهنگی، ‌ گردشگری و صنایع دستی گناباد اضافه کرد: از مجموع ۳۰ حمام تاریخی گناباد ۱۱ حمام در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیده است که ۶ حمام به خصوص در روستاهای روچی و زیرجان بخش کاخک فعال است و برخی از آنها بلااستفاده و برخی هم مانند حمام تاریخی بیدخت، مرتضی علی قصبه شهر، حمام کرم نوغاب، پوریای ولی روستای بیلند و حمام باغ آسیا تغییر کاربری داده شده و یا به عنوان گود ورزش‌های باستانی از آن‌ها استفاده می‌شود.

محمودی اظهار کرد: کمبود اعتبار را از مشکلات مهم در مرمت آثار تاریخی نظیر حمام‌های تاریخی بیان و اضافه کرد: هم اکنون تنها حمام تاریخی روستای بهاباد در دست مرمت است که با افزایش اعتبار بازسازی تعدادی بیشتری در دستور کار قرار می‌گیرد. با مرمت، احیا و فعال سازی دوباره حمام‌های تاریخی می‌توان از آن‌ها به عنوان ظرفیت خوبی برای توسعه گردشگری سلامت و آب درمانی بهره گرفت.

وی گفت: در ورودی و خروجی حمام‌های تاریخی حوضچه‌های آب گرم و آب سرد وجود داشته است بدین ترتیب که فرد قبل از ورود به حمام برای تطبیق دمای بدن پای خود را درون حوضچه آب گرم و قبل از خروج هم در حوضچه آب سرد قرار می داده است.

رییس اداره میراث فرهنگی، ‌ گردشگری و صنایع دستی گناباد افزود: با مرمت، احیا و فعال‌سازی دوباره حمام‌های تاریخی می ‌وان از آنها به عنوان ظرفیت خوبی برای توسعه گردشگری سلامت و آب درمانی بهره گرفت.

روزگاری که حمام تاریخی، رفیق گرمابه و گلستان گنابادی ها بود

حکایت غریب رفیقان گرمابه و گلستان از این حمام‌های تاریخی شنیدنی و دل نشین است، حمام‌های تاریخی بخشی از تاریخ و هویت اهالی خراسان است و پیشکسوتان خاطرات تلخ و شیرینی از این حمام‌های تاریخی به یاد دارند که ذکر هر یک گویای اصالت و شناسنامه این خطه هنرپرور است راهروهای تنگ، سقف گنبدی و معماری کهن و اصیل، این مکان را به گنجینه ای بی بدیل در میان آثار تاریخی گناباد تبدیل کرده است.

به گفته یکی از اهالی کهنسال روستای ریاب گناباد، روزگاری حمام تاریخی این روستا رفیق گرمابه و گلستان ما بود و صبح روزهای تعطیل مادر بقچه اهالی منزل را می‌بست تاهمگی به سمت گرمابه روانه شویم.

حسین یوسفی افزود: در این بقچه از شامپو و صابون گرفته تا حوله، لُنگ، سنگ پا، ناخن‌گیر و دمپایی و غذای مختصری یافت می‌شد و در واقع در آن زمان حمام رفتن حکمی نوعی سرگرمی و تفریح کردن را نیز داشت.

وی اضافه کرد: آن موقع با پدرم بیشتر به حمام می‌رفتم و به یاد دارم که چهار و پنج کیسه‌کش در آنجا مشغول به کار بودند. آن روزها باید یکی ۲ ساعت منتظر می‌ماندیم تا حمام خالی شود، در این فاصله با بچه‌های دیگری که با پدرانشان آمده بودند، آب‌بازی می‌کردیم، مردان زیادی آواز می‌خواندند و با شادی وارد این مکان می‌شدند.

محمدرضا پرتوی هم می گوید: گذشته از سحرگاه تا نیم روز مردها، و از ظهر تا غروب زنان در این گرمابه روستای ریاب استحمام می‌کردند و بنا به روایتی در برخی دوره ها همانند دوره قاجاریه، ثروتمندان و افراد با نفوذ گرمابه را قرق می‌کردند و تا هنگامی که خود مشغول استحمام بودند به مردم عادی اجازه ورود نمی‌دانند.

علیرضا شاکری یکی از اهالی روستای باغ آسیا گناباد نیز اظهار کرد:‌ رفتن به حمام در گذشته نوعی تفریح و شادی برای بچه‌ها بود و فرهنگ و هویت ایرانی را به ما القاء می کرد، بچه های قدیم فرهنگ لوتی‌گری، مردانگی، شادی و پهلوانی را در همین گرمابه‌ها از بزرگترها آموختند و یاد گرفتند که باید در برابر مشکلات و مصائب زندگی سرزنده و شاد باشند.