پ٫ مرداد ۲۰ام, ۱۴۰۱

شکوه معماری ایرانی در باغ و عمارت اکبریه بیرجند

باغ و عمارت اکبریه در شهر بیرجند میراث جهانی از دوران زندیه است که در جای جای آن می‌توان شکوه معماری و دانش مردمان ایران زمین را به تماشا نشست.

یکی از شاخص‌های شهرت باغ‌های ایرانی در جهان نوع خاصی از معماری متناسب با شرایط اقلیمی و آب و هوایی هر منطقه است. باغ‌های باصفا، درختان کهنسال، جویبارها و اجرای سامانه‌های هوشمندانه آبیاری به‌ویژه در مناطق کویری از مشخصات بارزی است که باغ و عمارت اکبریه نیز از آن مستثنی نبوده و به‌واسطه همین ویژگی‌ها مورد اقبال گردشگران داخلی و خارجی است.

باغ اکبریه در انتهای خیابان معلم بیرجند درون بافت سنتی و تاریخی روستایی به همین نام قرار گرفته و یکی از شاخص‌ترین و بزرگترین بناهای تاریخی با ارزش‌های بالای معماری هنری و تاریخی جنوب خراسان به حساب می‌آید.

نظام آبیاری، بهره‌مندی از هوای آزاد، نور و خاک در طراحی این مجموعه مانند دیگر باغ‌های ایرانی با برنامه‌ریزی بوده و آنچه در باغ اکبریه قابل تامل است، کاشت درختان کاج در مسیر جوی‌ها بوده تا سایه آن مانعی بر تبخیر آب باشد.

این باغ اگرچه در شهر کویری بنا شده اما پایه‌های آن در بستر کوهستان باقران قرار دارد که از سه طرف با دیواره‌های خشتی محصور شده است.

یک مشخصه دیگر باغ اکبریه پیروی از اسلوب باغ ایرانی است و در طراحی چهارباغ می‌توان دید به‌طوری که با توجه به نظام هندسی موجود در کرت‌بندی، انطباق خیابان مرکزی بر محور تقارن کوشک و بنای سردر ورودی، دارای ‏هندسه‌ خالص و نظام‌مند و نشانگر یک نمونه برجسته باغ ایرانی است.

وجود انبوهی از درختان غیرمثمر همچون کاج با قدمتی بیش از ۱۰۰ سال در کنار درختان مثمر نظیر پسته و انار همچنین درختچه‌هایی مانند رز، گل محمدی، بوته‌ها و گل‌های فصلی، تنوع مطلوبی از گونه‌های گیاهی را پدید آورده است.

مهمترین نکته شاخص در معماری باغ اکبریه و باغ‌های نظیر آن که در منطقه کویری خراسان جنوبی طراحی و احداث شده، نبوغ معمار در جدال با طبیعت بیابانی منطقه است. 

این ویژگی مهم استفاده بهینه از آب برای شادابی فضای سبز باغ، تعامل با محیط و چشم‌انداز، تنوع و تکثر در عین وحدت و حفظ سبک و نوآوری، شناخت اقلیم و تطابق امکانات با نیازهای طبیعی در ایجاد بهشتی کوچک در دل کویر را به دنبال داشته است.

کارشناسان  میراث فرهنگی، تاریخ شروع ساخت باغ اکبریه را به اواخر دوران زندیه یا اوایل دوران قاجاریه نسبت می‌دهند اما تکمیل ساخت این باغ زیبا، در دوران قاجاریه صورت گرفته است. 

وسعت باغ حدود ۴۵ هزار مترمریع است که در فضایی کوهستانی برای انجام امور دیوانی، سکونت و پذیرایی در ۲ بنا احداث شد. بنای قدیمی‌تر متعلق به حشمت‌الدوله پدر شوکت‌الملک و بنای جدید متعلق به خود شوکت‌الملک است.

شکوه معماری ایرانی در باغ و عمارت اکبریه بیرجند

استفاده از معماری ترکی و تا حدودی کاربرد معماری روسی و تلفیق این دو، با معماری اسلامی شکل بسیار ویژه‌ای به این عمارت تاریخی بخشیده و مکان‌های زیبایی همچون گنبد کلاه‌فرنگی، تالار آینه‌ها و تزئینات مقرنس لاله زنبوری و دیگر بناهای زیبا ساخته شده است که از آن یک باغ منحصر به‌فرد می‌سازد.

وجود درختان بلند قامت کاج در دو طرف خیابان و نیز خیابان‌های منتهی به خیابان اصلی عمارت مرکزی بر زیبایی و طراوات باغ اکبریه و نمای آن افزوده است.

باغ جنوبی واقع در جبهه جنوبی و کوچکتر از باغ شمالی است که بوسیله فضاهایی چون فضاهای خدماتی، عمارت مرکزی و دیواره غربی اصطبل احاطه شده و یکی از عناصر مهم، استخر نسبتا بزرگ با طرح مربع بوده که بخش عمده فضای باغ را به خود اختصاص داده است.

باغ و عمارت اکبریه بیرجند در نشست سی و پنجم یونسکو در سال ۲۰۱۱ میلادی به عنوان میراث جهانی یونسکو و به عنوان یکی از ۹ باغ تاریخی ایران به ثبت رسید و فصل تازه‌ای به روی این اثر تاریخی گشوده شد.

باغ اکبریه امروز دارای نوع کاربری متفاوتی نسبت به زمان ساخت خود شده و گردشگران می‌توانند از امکاناتی که در این باغ تهیه شده است، استفاده کنند. این باغ اکنون دارای موزه باستان‌شناسی بیرجند، موزه مردم‌شناسی بیرجند، موزه فرهنگ خراسان و موزه مشاهیر است.

آب، عنصر حیاتی در ساخت باغ و عمارت اکبریه

یک فعال حوزه گردشگری با بیان اینکه پلان (طرح) باغ و عمارت اکبریه مشابه باغ شاهزده ماهان، ارم شیراز و باغ پهلوان است گفت: این نقشه مشترک همه باغ و عمارت‌های ایرانی بوده که شاخصه جهانی شدن ۹ باغ کشورمان نیز است.

احمد کاشانی در ترسیم این طرح و نقشه اظهار داشت: ورودی باغ اکبریه یک راهرو بوده که دو طرف آن درختان بلند قامت قرار دارند و مسیر هدایت به سمت عمارت است.

وی گفت: در مناطق کویری کشیدگی باغ‌ها براساس محل قنات تعیین می‌شود زیرا آب از اهمیت زیادی در این مناطق برخوردار بوده لذا به‌واسطه شیب موجود در باغ می‌توان محل قنات را پیدا کرد.

این فعال حوزه گردشگری با بیان اینکه باغ و عمارت اکبریه قنات اختصاصی دارد افزود: قدمت باغ و عمارت اکبریه به دوران زندیه بر می‌گردد که در آن زمان ساخت بنا شروع شد و در دوران قاجار و پهلوی گسترش یافت.

وی عنوان کرد: امروز طبقه پایین عمارت اکبریه تبدیل به موزه مردم‌شناسی شده و طبقه بالا موزه باستان‌شناسی است.

کاشانی با اشاره به وجود موزه‌های فرش و مشاهیر در باغ اکبریه گفت: قبلا این مکان، عمارت دیوانی و محل حکمرانی حاکم قدیم بیرجند بوده است.

وی اضافه کرد: خانواده حاکم در اندرونی زندگی می‌کردند که پشت باغ واقع شده و امروز مکتب‌خانه موسیقی شده است.

راهنمای گردشگری در خراسان جنوبی گفت: قدمت درختان باغ به بیش از ۱۰۰ سال می‌رسد و پلاک ثبتی دارند.

شکوه معماری ایرانی در باغ و عمارت اکبریه بیرجند

بازگشت اصالت معماری به باغ اکبریه

مدیر پایگاه میراث جهانی باغ اکبریه بیرجند هم با اشاره به لزوم مرمت بخش اندرونی عمارت اکبریه گفت: بعد از تغییرات گسترده دوره پهلوی در عمارت مرکزی باغ، نوع کاربرد باغ از سکونتی به پذیرایی و حکومتی تغییر یافت و این تغییر کاربری باعث شد تا در جزئیات و عناصر مختلف اطراف عمارت از قبیل کف‌سازی محوطه شمالی عمارت، حوض آب و مسیرهای انتقال آب از استخر جنوبی به سمت حوض‌خانه و کرت‌های شمالی باغ نیز تغییرات عمده‌ای به وجود آید.

محمد جنتی‌فر در گفت و گو با خبرنگار ایرنا افزود: احیای باغ اکبریه با کاربری اداره میراث فرهنگی و موزه بیرجند در سال ۱۳۷۲ موجب ایجاد تغییرات جدید در محوطه‌سازی باغ شد، این تغییرات شامل کف‌سازی آژیانه (سنگ فرش با قاب‌بندی آجری) در خیابان شمالی عمارت و محوطه اطراف حوض شمالی و ایجاد باغچه‌های گل در اطراف حوض بود.

وی اظهار داشت: با لایه‌برداری سنگ فرش، کف و آوار و نخاله‌های زیر آن، کف اولیه خیابان شمالی عمارت در حدود ۳۷ سانتیمتر پایین‌تر از آن آشکار شد و در نتایج به دست آمده از آواربرداری، آجر فرش تاریخی کف که در بسیاری از نقاط به‌صورت سالم باقی‌ مانده و حوض آب تاریخی به‌طور سالم و گسترده در مقابل عمارت کشف شده است.

مدیر پایگاه میراث جهانی باغ اکبریه بیان کرد: حوض آب با طرح چلیپا و به ابعاد ۲۰ متر طول و ۱۰ متر عرض که چهار بخش چلیپای آن با طرح قوس‌های کلیل تزئین شده، در ضلع شمالی عمارت آشکار شده است.

وی گفت: به منظور بازگرداندن اصالت معماری و تاریخی مجموعه، کف‌سازی آجر فرش با استفاده از مصالح سنتی در محوطه شمالی عمارت با حفظ شواهد موجود تاریخی و در تراز کف اولیه انجام شد و حوض تاریخی که بخشی از نظام آب در باغ است، مرمت و احیا شده است.

جنتی‌فر با اشاره به مهم‌ترین دستاوردهای حاصل از این مرمت گفت: بازگشت اصالت معماری و تاریخی به اثر، بازگشت تناسب هندسی و ارتفاعی عمارت، حذف عامل رطوبت صعودی به جرزهای عمارت، احیای بخشی از عناصر معماری اصیل باغ ایرانی وابسته به نظام آب در باغ و احیای نقش منظری حوض و آب در باغ اکبریه از مهم‌ترین دستاوردهاست.

وی افزود: باغ تاریخی اکبریه که بنیان آن توسط خاندان علم و در دوره زندیه بنا نهاده شده و در دوره قاجاریه به اوج شکوه و معماری خود رسیده است، سال ۱۳۷۸ به دلیل ارزش‌های معماری، هنری و اجتماعی در پرونده باغ ایرانی فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسید.

مدیر پایگاه میراث جهانی باغ اکبریه بیرجند گفت: باغ اکبریه به همراه هشت باغ ایرانی سال ۱۳۹۰ در سی و پنجمین اجلاس کمیته میراث جهانی یونسکو در فهرست میراث جهانی به ثبت رسید.

وی افزود: از سال گذشته تاکنون ۲ میلیارد و ۱۵۰ میلیون تومان از محل اعتبارات ملی برای مرمت باغ اکبریه تخصیص یافته و هزینه شده است.

جنتی‌فر گفت: مرمت حمام پهلوی در حیاط اندرونی باغ، مرمت فضای یخچال باغ در ضلع شرقی، مرمت حصار شرقی باغ و ساماندهی تاسیسات الکتریکی و حفاظتی باغ از جمله اقدامات در دست انجام است.

وی اظهار داشت: مرمت اضطراری و حفاظتی اندود گچ فضای موزه و سایر فضاهای داخلی عمارت، ساماندهی و حفاظت از فضای سبز باغ نیز در دست اقدام است.

مدیر پایگاه میراث جهانی باغ اکبریه بیرجند افزود: یک میلیارد و ۱۵۰ میلیون تومان از محل اعتبارات ملی برای خرید تجهیزات حفاظت باغ اکبریه تخصیص یافته و هزینه شده است.

وی گفت: در حال حاضر فضای موزه باستان‌شناسی، مردم‌شناسی، مشاهیر، نمایشگاه فرش دستباف و نگارخانه و فضاهای مختلف باغ پذیرای گردشگران است و به‌طور میانگین سالانه حدود ۸۵ هزار تا ۱۱۰ هزار نفر گردشگر ایرانی و خارجی از این مجموعه تاریخی در شهر بیرجند بازدید می‌کنند.

ایرنا

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *